Toermalijn

Singalees voor bruin/rode edelsteen. Vermoedelijk werd deze naam door de Hollanders gebruikt voor deze edelsteen.

De veelzijdige kleuren en soms twee of drie kleuren in 1 Toermalijn kristal geven hem zijn aantrekkingskracht.

Aangezien de verschillende soorten Toermalijn niet met eenvoudige apparatuur te onderscheiden zijn worden ze veelal aan de hand van hun kleur onderverdeeld.

  • Groen: Verdeliet
  • Rood & roze: Rubelliet
  • Blauw: Indigoliet
  • Kleurloos: Achroiet
  • Bruin: Draviet
  • Opaak zwart: Schörl
  • Eigenaardig rood/violet: Siberiet
  • Rood en groen naast elkaar: Watermeloen

Het kristal is prismatisch en meestal verticaal gestreept, waarschijnlijk door de wisselwerking tussen het eerste en tweede prisma.
1 punt van het kristal is meestal stomper dan de andere,  een teken van hemimorphisme, geen symmetrie. Dit is ook een indicatie van lading in het toermalijn kristal, sommigen vertonen deze pyro-electriciteit pas als ze tot 100℃ verwarmd worden. Naarmate het temperatuurverschil tussen de uiteinden toeneemt, zullen de effecten (trekt stof aan) beter waarneembaar zijn. IJzerrijke varianten vertonen deze eigenschap niet.

De Toermalijn bevat nog een bijzondere eigenschap. Ze is namelijk ook piëzo-electrisch, wanneer er druk wordt uitgeoefend in de richting van de verticale  C- as zal er een electrische lading ontstaan.

Chemisch

Chemisch kent de steen vele mogelijke variaties. Ook op basis van de chemische samenstelling kan de steen onderverdeeld worden naar verschillende sub-categorieën.
In de hoofdlijn is de formule Na(R)3Al6BO3Si6O18(OHF).

  • Elbaiet heeft meestal mooie kleuren, voor deze variatie is de R vervangen door Lithium en Aluminium.
  • Liddicoatiet lijkt sterk op Elbaiet maar dan is het Natrium vervangen door Calcium net als bij Uviet.
  • Buergeriet is niet echt interessant als edelsteen, hier is de R vervangen door driewaardig ijzer (Fe3).
  • Schörl hier heeft de R plaats gemaakt voor tweewaardig ijzer.
  • Draviet deze steen is bruin van kleur en niet echt interessant als edelsteen, hier staat Magnesium op de plaats van de R.
  • Uviet lijkt weer sterk op Draviet maar ook hier is het Natrium vervangen door Calcium.
  • Tsilaisiet staat Mangaan op de plaats van de R.

Vanwege de grote verscheidenheid aan soorten Toermalijn en de sterk wisselende  samenstellingen kent het soortelijk gewicht ook een groot bereik waardoor het voor determinatie niet echt geschikt is.

Licht

Toermalijn komt voor van doorzichtig tot opaak (vaak door de vele breuken en onzuiverheden).  Het kristal is 1 assig en heeft een negatief optisch teken. Het heeft een sterke dubbelbreking,  tussen de 0.014 en de 0.021 is normaal maar ook uitschieters als 0.033 zijn mogelijk.

Soms is de dubbelbreking van een Toermalijn niet goed waar te nemen,  dit kan komen doordat de polarisatie van licht in de richting van de C-as zo sterk is dat de dubbelbreking wegvalt. Dit geldt ook voor metingen met de refractometer.

Toermalijn heeft vaak, afgezien van de lichte stenen, een sterk dichroïsme.
Zo kan de brekingsindex in kleurovergangsgebieden afwijken. In bijzondere gevallen kunnen op de refractometer wel 4 tot 8 lijnen worden waargenomen, het ‘Kerez’ effect.  Dit komt doordat de steen verwarmd is boven de 450℃,   hierdoor vervormt het oppervlak van de steen. Door de steen opnieuw te polijsten zullen deze extra lijnen verdwijnen.

Tijdens het slijpen van een Toermalijn bepaalt men hoe de verticale C-as gepositioneerd moet worden ten opzichte van de slijpvorm. Mag de steen iets donkerder dan wordt de C-as loodrecht op de tafel gezet en mag de steen wel lichter worden dan blijft deze ver uit de buurt van de tafel.

Het Usambara Effect kan worden waargenomen in Toermalijnen. Het lijkt sterk op het Alexandriet effect maar het verschil zit hem niet in het feit dat het soort licht verandert maar dat het licht door de groeistructuur van de steen een langere weg moet afleggen.

Ook kunnen er meerdere kleuren rond elkaar liggen rond de C-as.  Het absorptie spectrum bevat niet veel karakteristieks. De stenen met Chroom in hun chemische samenstelling zijn waar te nemen met het Chelsea-filter.

Behandel Methoden.

Toermalijn kan zijn bestraald of verhit en ook folies worden toegepast. Door middel van zuren worden donkere insluitsels gebleekt en met epoxy wordt voorkomen dat er nieuw vuil inkomt. Ook worden breuken gevuld met epoxy.

Wanneer een Toermalijn bestraald wordt zijn er twee mogelijke resultaten. Het kan de kleur ontwikkelen of versterken.

  • Bleek roze, groen of blauw => diep roze tot rood
  • Blauw of groen => bleek groen of geel
  • Blauw of groen => paars
  • Geel => intens geel of  oranje/perzik
  • licht groen kan grijs of watermeloen ( rood en groen) worden.

Niet alle behandelde stenen zijn even stabiel.  Rode kunnen hun kleur al verliezen bij verwarming boven de 260℃ en een paar weken daglicht. Kenmerk van bestraling zijn de breuken in het materiaal vermoedelijk door de slechte geleiding.

Veel Toermalijnen kunnen ook door verhitting weer hun kleur verliezen. Ze beginnen hun kleur te verliezen tussen 260℃ en 400℃,  vaak hebben ze bij 700℃ hun kleur compleet verloren. Dit wil niet zeggen dat alle stenen kleurloos worden. Het volgende lijstje geeft een mogelijk resultaat van verhitting weer.

  • Bruin => roze
  • Roze/rood => kleurloos
  • Bruin/paars => blauw
  • Oranje => geel
  • Blauw & groen worden lichter van kleur

Bij 725℃ begint het water te verdampen uit de formule van de steen. Dit kan niet ongedaan worden gemaakt en heeft tot gevolg dat de steen vergaat.

Naast het verhitten en bestralen worden er folies gebruikt om achter de steen te plakken, dit is om breuken te verbergen.

Kattenogen worden gezuurd en daarna worden de openingen geseald met was of epoxy om te voorkomen dat vuil weer in de steen komt.

Insluitsels

In een Toermalijn zijn twee-fase insluitsels te vinden welke georiënteerd zijn in de richting van de C-as. Ook kunnen er vloeistofveren zijn welke door de interne reflectie kunnen overkomen als zwarte vlekken.

Het kattenoog effect komt het meest voor in roze of groene Toermalijn. Dit wordt dan veroorzaakt door de ‘wachttoren’ insluitsels welke parallel liggen aan de C-as.

Toermalijn is te onderscheiden van Topaas, Andalusiet en Apatiet op basis van zijn dubbelbreking.  Rode Toermalijn is van Robijn te onderscheiden doordat Robijn sterk fluoriseert. Roze Topaas zinkt in Ethyleen-Jodium, groene Spinel is enkelbrekend.

 

 

Artikelen:

http://www.nordskip.com/usambara.html